Het eerste aandeel ter wereld: de VOC in 1602 uitgelegd
In augustus 1602 konden Amsterdammers intekenen op de nieuwe Verenigde Oost-Indische Compagnie. Er tekenden 1.143 mensen in, onder wie een dienstmeid met honderd gulden. Hun inleg werd het eerste aandeel zoals we dat nu nog kennen: geld dat in het bedrijf blijft, en een deel dat je aan een ander kunt verkopen.
- De VOC kreeg in 1602 van de Staten-Generaal een octrooi voor 21 jaar, met het alleenrecht op de handel in Azië.
- Inschrijven kon vanaf augustus 1602 in het huis van koopman Dirck van Os in de Nes. In Amsterdam stonden aan het eind 1.143 namen in het register.
- Een aandeel was een regel in het boek van de compagnie, geen papieren certificaat. Je kreeg een betalingsbewijs.
- Het oudst bekende bewijs is van 9 september 1606, op naam van Pieter Harmenszoon uit Enkhuizen. Het werd in 2010 gevonden in het Westfries Archief.
Waarom werd de VOC opgericht?
Rond 1600 voeren er al Nederlandse schepen naar Azië voor peper, nootmuskaat, foelie en kruidnagel, maar van allerlei losse compagnieën die elkaar beconcurreerden. Ze dreven de inkoopprijs in Azië op en de verkoopprijs in Europa omlaag. De Staten-Generaal smeedden ze daarom in 1602 samen tot één bedrijf, met een octrooi voor 21 jaar en het alleenrecht op de handel in Azië.
Wat maakte het VOC-aandeel anders dan eerdere investeringen?
Bij de oudere compagnieën legde je geld in voor één reis: kwam het schip terug, dan werd de lading verkocht en kreeg je je deel. Bij de VOC bleef het geld in het bedrijf, voor lange tijd. Wie er eerder uit wilde, kon zijn deel aan iemand anders verkopen. Het bedrijf had zo geduldig kapitaal, en de belegger toch een uitweg. Dat is tot vandaag het idee achter een aandeel.
Wie kocht de eerste aandelen?
Niet alleen rijke kooplieden. Vlak voordat de inschrijving sloot, tekende de dienstmeid van Dirck van Os in, Neeltgen Cornelis, voor honderd gulden. In Enkhuizen stonden bij de eerste inschrijvers opvallend veel ambachtslieden en kleine ondernemers. Je kon in termijnen betalen; daarom dragen veel bewijzen een datum van jaren na 1602.
Hoe zag het oudste aandeel eruit?
De VOC gaf geen aandeelbewijzen uit. Je inleg werd bijgeschreven in het grootboek van de kamer, en bij betaling kreeg je een kwitantie. Het oudst bekende exemplaar staat op naam van Pieter Harmenszoon uit Enkhuizen: honderdvijftig gulden, met als datum 9 september 1606, de dag van zijn laatste termijnbetaling. Geschiedenisstudent Ruben Schalk van de Universiteit Utrecht vond het in 2010 in het Westfries Archief in Hoorn. Het is een paar weken ouder dan het Amsterdamse bewijs van 27 september 1606 dat tot dan toe als oudste gold.
Waar werden de eerste aandelen verhandeld?
Eerst op straat: op de Nieuwe Brug over het Damrak, en buiten die tijden op de Dam en in een herberg in de Kalverstraat. In 1611 kreeg Amsterdam een echt beursgebouw, over het water van het Rokin heen gebouwd. De handel in aandelen zat daar helemaal achterin; het gebouw was vooral voor goederen.
Wanneer kregen de aandeelhouders voor het eerst dividend?
Pas in 1610, nadat de aandeelhouders in opstand waren gekomen. Het werd uitgekeerd in geld en in goederen. Datzelfde jaar kwam ook de eerste regel voor de aandelenhandel: op 27 februari 1610 verboden de Staten-Generaal het verkopen van aandelen die je niet bezat. Aanleiding was een groep rond Isaac Le Maire, een vroegere bestuurder en grootaandeelhouder, die op een koersdaling van de VOC speculeerde.
Wat is de schaduwkant van dit verhaal?
De VOC was geen gewoon handelsbedrijf: ze mocht forten bouwen en oorlog voeren, en deed dat ook. Het bekendste voorbeeld zijn de Banda-eilanden, de enige plek waar nootmuskaat en foelie groeiden. In 1621 veroverde Jan Pieterszoon Coen de eilanden met een grote troepenmacht om het monopolie op die specerijen te krijgen; veel inwoners werden gedood en dorpen verwoest. De winst van de aandeelhouders in de Republiek kwam voor een deel voort uit dat geweld. De VOC ging in 1799 failliet.
Elke zondag een groot moment uit de beursgeschiedenis, kort uitgelegd door Tom, Mark en Sanne op Instagram en YouTube. Volgende keer: de tulpenmanie van 1637.
Bronnen
- Lodewijk Petram, De bakermat van de beurs: lodewijkpetram.nl
- Westfries Archief, "Oudste aandeel ter wereld": westfriesarchief.nl
- GeschiedenisLokaal Amsterdam, "De VOC": geschiedenislokaalamsterdam.nl
- Beursgeschiedenis.nl, "VOC: the start of global share trading" en "The first rules for share trading": beursgeschiedenis.nl
- Canon van Nederland, "VOC en WIC": canonvannederland.nl
- O. Gelderblom e.a., "The first bear raid and squeeze: Isaac Le Maire and the Dutch East India Company", The Economic History Review (2026): doi.org/10.1111/ehr.70142
Dit stuk is uitsluitend bedoeld ter informatie over de geschiedenis van de beurs. Het is geen beleggingsadvies. De stemmen en personages in de bijbehorende video zijn AI-gegenereerd.